• تاریخ : ۷ام خرداد ۱۳۹۶
  • موضوع : خبری

غرب - شرق و معنای آنها

وجدان و شعوری کامل و والا، مقتضی نوعی Weltanschauung (جهان نگری) است. (۱) و هرگونه شعور به علل و نیات، جهان نگری ای در نطفه است. و هر قسم افزایش معرفت و تجربه، گامی دیگریست که آن جهان نگری در راه پیشرفت برمی دارد. انسان متفکر در عین حال که بینشی از جهان می پردازد، خود را نیز دگرگون می سازد. انسانی که می پندارد خورشید به دور زمین می چرخد، با انسانی که زمین را سیاره ی خورشید می داند، تفاوت دارد. بی سبب نیست که نظر Giordano Bruno (2) درباب بی نهایت، یکی از مهم ترین مبادی پیشرفت اندیشه ی جدید است. انسانی که معتقد است کیهان از طاق آسمان هفتم جایگاه خدایان آویخته است، با انسانی که نظر کپلر (Képler) روحش را روشن و تابناک ساخته، همانند نیست. آنکه هنوز تردید دارد که حاصل ضرب دو در دو چه می تواند بود، غیر از انسانی است که به زعمش، هیچ چیز مطمئن تر از حقایق لمی (a priori) ریاضیات نیست. به بیانی دیگر، اینکه آدمی جهان نگری ای داشته باشد یا نه و نیز چگونگی آن جهان نگری، امری عمده و حائز اهمیت است. زیرا ما نه تنها بدین طریق تصویری از جهان رقم می زنیم، بلکه متعاقباً آن تصویر کیهان، به نوبه ی خود ما را دگرگون می سازد.

هیچ علمی هرگز جهان نگری نیست، بلکه وسیله و ابزار آنست. آیا کسی آن وسیله و ابزار را فراچنگ خواهد آورد یا نه؟ پاسخ به این پرسش، موقوف جواب به سؤال دیگریست و آن اینکه آن انسان مورد بحث، خود چه جهان نگری ای دارد؟ زیرا همه ی مردم برخوردار از نوعی جهان نگری اند. و در نهایت، آدمی دست کم صاحب جهان نگری ایست که تربیت و محیط بر وی الزام کرده است. مثلاً اگر این جهان نگری بگوید: برترین سعادت برای فرزندان زمین، شخصیت است ، همگی بی تردید و تأمل و از سر اطاعت و فرمانبرداری، به علم و نتائجش تمسک می جویند تا جهان نگری ای بسازند و خود را نیز. اما اگر یقین و معتقدات قلبی موروثی تعلیم دهد که علم وسیله نیست بلکه فی نفسه آرمان و هدف است، مردم از دستور یا شعاری پیروی خواهند کرد که از صد و پنجاه سال پیش، تنها دستور و شعار معتبر تلقی شده و در عمل، تقدم و رجحان یافته است. بعضی که تنها مانده اند، نومیدانه با این نحوه ی نگرش مخالفت ورزیده اند؛ نظری که آنان درباره ی کمال و معنای زندگی داشتند، ناظر به کمال شخصیت انسانی بود، نه متوجه کثرت وسایل فنی که به ممتاز گشتن یک جانبه ی گرایش یگانه ای، فی المثل میل دانائی، می انجامد. اگر علم فی نفسه هدف است، انسان، تنها علت وجودی آنرا داراست که همانا قوه ی عاقله است. اگر هدف هنر در خود هنر مستتر است، پس قدرت تصویرسازی و نمایش، تنها ارزش انسانی محسوب می شود و بنابراین قوه ی عاقله را کنار باید گذاشت. اگر مال اندوزی خود آرمان باشد، علم و هنر باید دکانشان را تخته کنند. هیچ کس انکار نمی تواند کرد که وجدان جدید، تقریباً به طرز یأس انگیزی میان این غایات بالذات پاره پاره شده است. و بدین گونه انسانها فقط صفات و کیفیات منحصر و اختصاصی را پرورش می دهند، یعنی خود به وسیله و ابزار تبدیل می شوند.

قوه ی عاقله، به تنهایی هرگز قادر نیست که کلیّت روان را دریابد و درک کند، چه بخواهیم و چه نخواهیم، سروکارمان با مفاهیمی است که از اشیاء در ذهن داریم و روان ما که مشتاق بیانی است تا جهانشمولی وی را منظور بدارد، همه ی آن مفاهیم را کاملاً شامل می شود.

عقل کار ویژه ای روانی از جمله کار ویژه های اساسی روان است، و بنابراین برای آنکه تصویری کامل از جهان عرضه بدارد، رسایی و کفایت ندارد. باید بر آن، دست کم احساس را افزود. و اما احساس غالباً متضمن معتقداتی یقینی غیر از باورهای عقل است، و همواره اثبات این که آن معتقدات، فروتر از باورهای عقل است، ممکن نیست.

باز باید بر سر ترسی که ما مغرب زمینیان از آن جانب (عالم ماوراء، جهان غیب) داریم درنگ و تأمل کنیم، و در واقع لازم است با قطع نظر از این که آن ترس واقعیتی حیّ و حاضر است، اذعان داشته باشیم که ترس مزبور، بی پایه و اساس هم نیست. ما در فهم ترس کودک یا آدم بدوی از اسرار جهان پهناور، هیچ مشکلی نداریم. و تحقیقاً در سراشیب درون وجودمان که هنوز به کودکی در مرحله ی تلجلج کلام ماننده ایم، دچار همان ترس می شویم. بدین گونه آن تشویش از دیگر سو را همچون هیجان و عاطفه ای ابتدایی احساس می کنیم، و گمان نمی بریم که آن تشویش و دلواپسی، ترس از جهانی است که برای ما نامرئی است. درباره ی این جهان غیب، حداکثر، پیشداوری های نظری ساده می کنیم و یا از آن تصوراتی خرافی داریم. حقیقتاً وضع و موقعیت مان دلپسند و خواستنی نیست: زیرا در برابر بعضی اشخاص فرهیخته نیز، حتی نمی توانیم لغت ناخودآگاهی را به زبان آوریم، بی آنکه بیدرنگ به تبعیّت از مذهب اسرار و معرفت سرّی، محکوممان کنند. پس باید اقرار کرد که ترس از آن جانب ، به میزانی که بینش عقلانی ما از امور با همه ی اطمینان های اخلاقی و علمیش که مردم با شور و حدت بسیار بدان چنگ می زنند و تمسک می جویند (تحقیقاً بدین علت که محل تردیداند)، زیر ضربات داده هایی که از آن سو فرود می آیند، متزلزل می شود، موجه است.

به نخستین نگاه پذیرش این امر که کارمایه (انرژی) و علاقه و رغبتی که وقف علم می کنیم، به دست انسان دوره های گذشته، صرف اساطیر می شده، چندان مقرون به حقیقت و صواب نمی نماید. اما این واقعیت، مبین تحول مستمر و شگفت انگیز اساطیر در دوران شکوفائی فرهنگ یونان است. و نیز منشأ بسی تغییرات و دگرگونی های نمایان، و تجدید گروه بندی های التقاطی، به صورتی آشفته و بی نظم و از سرگیری دائم آنها. فی الواقع در اینجا با جهان تخیلات که از منبعی درونی می تراوند و اشکال بی شمار گوناگون به خود می گیرند و هر دم تجدید می شوند، و گاه برجسته و تجسمی اند و گاه مبهم و تار و همواره بی اعتنا به قوانین حاکم بر توده ی اشیاء در واقعیت جهان خارج، سروکار داریم. ذهن انسان در دوران باستان، به علت فعالیت تخیلی محض وی، کانونی آرمانی برای آفرینندگی هنری بود. چنین می نماید که نکوشیده تا به طریقی عینی و دقیق و صحیح، چگونگی واقعیت را دریابد، بلکه اهتمام داشته تا آن جهان واقعیات را به طریق هنری و جمال شناختی با تخیلات و امیدهای ذهنی، سازگار سازد. معدودی از انسانهای دوران عتیق، دچار دلسردی و سرخوردگی ای شدند که بشریت جدید با شناخت نظریه ی جوردانوبرونو دایر به بی نهایت بودن کیهان و کشفیات کپلر، یافت.

برای مردمان ساده دل دوران باستان، خورشید، پدر قدرتمند آسمان و جهان، و ماه، مادر مهربان زاینده محسوب می شد. هر چیز فرشته ای خاص خود داشت، یعنی بهره مند از جان و حیات، مانند انسان یا شبیه برادر حیوان وی بود. همه چیز را به صورتی انسان نما و حیوان نما، به اشکال انسانی یا حیوانی، نمایش می دادند. حتی قرص خورشید، دو بال و چهار پا داشت تا گردشش به نحوی محسوس مجسم شود. بدین گونه تصویری از جهان، بسی دور از واقعیت ولی در توافق کامل با تخیلات و توهمات ذهنی، نقش بست.

فروید ویرانکاری بزرگ بود. اما با پایان یافتن قرن و در آستانه ی قرن جدید، آنقدر فرصت و مجال ویران سازی به دست آمد که حتی نیچه نیز برای آن کار کفایت نمی کرد. فروید به ویران سازی آنچه باقی مانده بود، پرداخت و آن کار را به نحو کامل انجام داد. وی بدگمانی سلامت بخشی در اذهان برانگیخت و بدین گونه به طور غیر مستقیم، معنای ارزشهای حقیقی را استحکام بخشید. و قسمت اعظم سرگیجه ی انسان نکوکار صالح که اذهان را تیره و تار ساخته بود، حال آنکه دیگر آن اذهان قادر به درک جزم گناه آغازین نبودند، به دست فروید زایل و درمان گردید. و امیدواریم که بربریت قرن بیستم، باقیمانده ی آنرا نیز به طور قطع از میان بردارد.

من بر آنم که تاریخ قادر به انجام دادن هر چیزی است و بلاهتی نیست که از آن سرزنده باشد. و اگر می توان کاری را با تعب و مرارت کمتر انجام داد، آنانکه کار را بر خود سخت و دشوار می کنند، جزء حمقا محسوب می شوند.

طی صد و پنجاه سال اخیر، ما بینش های عدیده ای از امور جهان شناختیم و همین دالّ بر بی اعتباری آنهاست، زیرا هرچه درمان بیماری ای دشوارتر باشد، داروهای بیشتری برای مداوای آن در دست است و هرچه داروها بیشتر شوند، هر یک از آنها، بیشتر مظنون و مشکوک است.

پایان قرن نوزدهم، برای ما آنقدر مواضع تردیدآمیز به میراث گذاشت که تردید نه تنها ممکن، بلکه بر حق و حتی سودمند بود، چون برای اثبات ارزش طلا، هیچ وسیله ای جز محک زدنش نیست.

به نظرم اشتباه شوم و منحوس جهان نگری اش که تاکنون حاکم بوده، اینست که خواسته حقیقت عینی معبتری باشد، و در نهایت دعوی کرده که به پای یقین علمی می رسد. نتائج این اشتباه را عقل بر نمی تابد، مثلاً اینکه خدای مهربان یگانه ای باید دادرس آلمانی ها و فرانسویان و انگلیسیان و ترکان و مشرکان باشد و به فرجام یار و یاور همه علیه همه.

اگر تصویری که از جهان می آفرینیم در ما اثری نمی گذاشت، ممکن بود به پنداری که ظاهری زیبا و آراسته و یا خصلتی مسرت بخش دارد، بسنده کرد و خرسند شد. اما شبهه ای که به خود تلقین می کنیم، در ما اثر می کند و در نتیجه با واقعیات، بیگانه و عقل باخته و سفیه و عاجز و بی عرضه می شویم. زیرا با تصویری فریبنده از جهان می ستیزیم و در برابر قدرت برتر واقعیت، از پای در می آئیم.

راحت و سلامت روان، پیوند مستقیمی با بینش هر کس از امور جهان دارد. شیوه ی هر کس در مفهوم سازی و تفکر و ساخت و پرداخت صور ذهنی، برای وی و راحت و سلامت روانش، حائز چنان اهمیت اساسی ایست که آدمی وسوسه می شود تا بگوید امور بسی کمتر آنچنانند که هستند و بسی بیشتر آنچنان که ما احساس می کنیم. اگر از شیء و یا موقعیتی، مفهومی ناخوشایند داشته باشیم، نشاطی که ممکن است در قبالش احساس کنیم، ضایع می شود و غالباً همین مسأله برای ایجاد مجموعی از مقتضیات که به حال ما چندان مساعد نیستند، کفایت می کند. برعکس اگر بتوانیم بعضی پیش داوری ها را وانهیم و بینش قبلی خویش را دگرگون سازیم، همه چیز برای ما تحمل پذیر و حتی ممکن می شود. پاراسلز (Paracelse) که در وهله ی نخست، پزشکی داهی بود، خاطرنشان می سازد که کسی که قادر به کاربست هنر نظریه پردازی نباشد، طبیب نیست. منظورش این بود که طبیب باید از بیماری بیمارش، بینشی داشته باشد و آنرا به بیمار خویش نیز بیاموزاند و همین بینش است که به طبیب امکان درمان کردن و به بیمار امکان درمان شدن می دهد و یا دست کم امکان تحمل کردن بیماریش را. و ازینرو می گفت هر بیماری، آتشی پاک کننده و عامل تطهیر است. پاراسلز با آگاهی و هشیاری، قدرت درمانی ای را که ممکن است بینش و جهان نگری ای دارا باشد، بازشناخت و به نحو گسترده ای به کار بست.

داشتن نوعی جهان نگری، به معنی پرداخت تصویری از جهان و خود است، و دانستن این که دنیا چیست و آدمی کیست. اما اگر این سخن را به معنای تحت اللفظی دریابیم، مبالغه کرده ایم. چون هیچکس نمی تواند بداند دنیا چیست؛ همچنین هیچکس نمی تواند بداند خود کیست. پس آن سخن به معنای cum grano salis است، یعنی بهترین شناخت ممکن. این بهترین شناخت ممکن، مقتضی کسب علم و دانایی است و طرد حدسیات بی وجه و تأییدات و احکام دلخواهانه و عقاید و آراء تحکم آمیز و برعکس مستلزم فرضیات استوار بنیان و نیز هرگز از یاد نباید برد که هر علم و دانایی، محدود است و در معرض خطا و اشتباه.

دنیا چهره عوض می کند tempora mutantur et nos in illis (زمانه دگر می شود و ما نیز دگر می شویم). ما فقط می توانیم تصویر یا چهره ی جهان را به صورت تصویری روانی (خیالبندی ذهنی) در خود، بیابیم و دریابیم و وقتی صورت جهان دگرگون می شود، دانستن این نکته با قطعیت که آیا دنیا تغییر پذیرفته یا ما و یا هر دو، همواره آسان نیست. صورت جهان هر لحظه ممکن است تغییر کند، همچنانکه تصوری که از خود داریم ممکن است همواره دگرگون گردد. هر کشف نو و هر فکر نو می تواند به جهان چهره ای نو بخشد. باید بدین نکته توجه داشت ورنه ناگهان مجبور می شویم در دنیایی خالی چون برهوت زندگی کنیم، زیرا در آن صورت خود، تفاله ی غیرقابل مصرف مراحل دانی شعور و وجدان گشته ایم. هر کس سرانجام روزی از قافله باز می ماند، اما لازم است که به سود زندگانی زاینده و جوشان، این لحظه حتی الامکان به تأخیر افتد، و این ممکن نیست مگر آنکه نگذاریم چهره ی دنیای ما متحجر گردد و ثابت ماند، بلکه برعکس هر معنی نو را بررسی کنیم تا بدانیم چیز نوی به تصویری که از جهان برای خود می سازیم، می افزاید یا نه.

هر جهان نگری تمایل غریبی دارد که خود را بازپسین حقیقت در جهان بداند، حال آنکه فقط نامی است که بر چیزها می نهیم. آیا در علم، بر سر این مطلب نزاع می کنیم که نام سیاره ی نپتون با خصلت آن جسم آسمانی مطابقت دارد و بنابراین آیا نامی است که برای سیاره ی مزبور مناسب است، یا نه؟ ابداً و ازینرو علم مافوق این اختلافات است و سروکارش فقط با فرضیات است. تنها ذهن بدوی، درست بودن نام را باور دارد. در قصه ی پریوار، می توان Perlinpinpin را با نامیدنش به نام حقیقی وی، هزار پاره کرد. در نزد مردم بدوی، رئیس نام حقیقی خود را پنهان می دارد و برای نیازمندی ها و کارهای هر روزینه، نامی ظاهری بر خود می نهد تا هیچکس نتواند با دانستن نام حقیقیش، ویرا طلسم و جادو کند. نام حقیقی خدایان را در مقبره ی فرعون مصر می نگاشتند و تصویر می کردند تا وی بتواند به نیروی دانستن نام حقیقیشان، بر آنان چیره شود. اصحاب قبالا (تفسیر عرفانی تورات) که نام حقیقی پروردگار را می دانستند، قدرت سحرآمیز مطلقی داشتند. خلاصه آنکه برای ذهن بدوی، نام، مؤید چیز یا معنا است.

اگر نمی خواهیم به عقب بازگردیم، باید جهان نگری نوین، از خرافه ی ارزشمندی عینیش چشم پوشد و دست شوید؛ باید اذعان داشته باشد که منظور، فقط تصویری است که به خاط روانمان رقم می زنیم و نه نامی سحرآمیز که به واسطه اش، بر اشیاء و امور عینی، مهر تأیید می زنیم. برای خود است که جهان نگری ای می پردازیم نه برای دنیا. چون اگر برای خود تصویری از کلیت جهان نیافرینیم، خود را نمی توانیم دید، گرچه روگرفت های امینی از همان جهانیم. ما فقط می توانیم خود را در آینه ی تصویری که از جهان ساخته ایم، به تمامی نظاره کنیم. فقط در کار خلاق و آفریده های خود است که کاملاً آفتابی می شویم و می توانیم کلیت خویش را بشناسیم. هرگز به جهان، تصویری جز تصویر خود نسبت نمی کنیم، اما آن کار برای بازیافتن و شناخت خودمان، دربایست است. زیرا انسان، مافوق هدف علم و هنر، فی نفسه، است؛ بلکه آفریننده ی ابزارهای خویش است.

جهان فقط فی نفسه و لنفسه، وجود ندارد، بلکه آنچنانکه بر من ظاهر می شود نیز هست. برتر از این، به راستی هیچ معیار و ملاکی در دست نیست که به دلالتش بتوان درباب، جهانی به حکم و داوری پرداخت که نمی توان آنرا در خود جذب کرد و به تحلیل برد. اهمال از عامل ذهنیت، در حکم مهمل گذاشتن شک و تردید سترگی است که همواره درباب امکان شناخت مطلق وجود دارد. و از آن رهگذر، گام در طریق مذهب تحصلی تهی و سطحی ای می نهیم که نقیصه ی سرآغاز قرن ماست و همزمان، به نخوت و تفرعن عقلانی، منادی احساسات ناهموار و ستبر، که خشونتی در عین حال ابلهانه و پر مدعا دارد، مبتلا می شویم. به علت غلو در ارزش هوش عینی، از اهمیت عامل ذهنی و معنای درون ذات یا فاعل شناسایی غافل می مانیم. اما فاعل شناسایی یا درون ذات کیست؟ انسان، و ذهن یا فاعل شناسایی، خود مائیم. از یاد بردن این حقیقت زیانبار است که ذهن و درون ذاتی هست که فاعل شناخت است و در نتیجه، هیچ شناخت و هیچ جهانی بدون وجود کسی که بگوید: می شناسم و بدین گونه حد ذهنی هرگونه شناخت را تعیین می کند، وجود ندارد.

بسی دانشی مردان، از داشتن نوعی جهان نگری احتراز می جویند، بدین بهانه که آن کاری علمی نیست. اینان مسلماً نمی دانند که با چنین اقدامی، به چه کاری دست زده اند. در واقع به میل و اراده، بر افکار رهنمای خود سایه ی ظلمت گسترده اند، و به بیانی دیگر، ذهن و وجدانشان فروتر و بدوی تر از مرتبه ایست که با استعدادهای خودآگاهشان مطابقت و تناظر دارد. نقادی و تشکیک، همواره دلیل هوشمندی نیست، برعکس، خاصه وقتی در سنگر تشکیک، همواره برای پنهان داشتن فقد جهان نگری خود پناه گیرند. غالب اوقات آنچه وجود ندارد، بیشتر جسارت اخلاقی است تا هوشمندی. زیرا نمی توان بدون شناخت خود، دنیا را شناخت و آدمی خود را چنان می شناسد که جهان را، و برای چنین کاری جسارت و شهامت کافی باید داشت. ازینرو نداشتن جهان نگری، همواره مصیبت زاست.

اگر به روحیه ی زمانه ی خود وقوف داشته باشیم، خواهیم دانست که به سبب استعانت و استمداد مفرط از روح، در ادوار گذشته، امروزه مایلیم که توجیهات و تبیینات را مرجحاً در نظام فیزیکی بجوئیم و این شناخت، نیش نقد ما را در باب کشش و تمایل مان، تیزتر و گزنده تر می کند. آنگاه به خود خواهیم گفت: به ظن قوی اکنون، اشتباهی خلاف اشتباه سابق که در حقیقت هر دو یکی است، مرتکب می شویم. ما در ارزش و اهمیت علل مادی مبالغه می کنیم، و آنگاه می پنداریم که معما را گشوده ایم و کلید رازگشا را یافته ایم، چون بدین پندار، سرخوش و دلشادیم که بهتر از ذهن مابعدالطبیعی به شناخت ماده نایل آمده ایم. اما ماده به همان اندازه ی روح، مجهول و ناشناخته است. از علل غایی هیچ نمی دانیم. و تنها یا این اقرار، تعادل خود را باز خواهیم یافت.

آیا انسانها هرگز از اساطیر کاملاً رهایی می یابند؟ هر انسان می توانست با چشمان و حواسش ببیند و دریابد که دنیا مرده است و سرد است و بی نهایت است و هیچ کس تاکنون هرگز خدایی ندیده است که ضرورتی تجربی و عملی، وجودش را ایجاب و الزام کند. برعکس، خوش بینی غریبی درآکنده به خیالات و لامحاله دور از واقع بینی لازم بوده تا مثلاً مرگ فضیحت انگیز عیسی مسیح را تحقیقاً برترین رستگاری و در حکم نجات جهان بداند. بی گمان می توان محتوای اساطیر ابتدایی را به آگاهی کودک نرساند، اما هرگز نمی توان نیاز وی به اساطیر را زایل ساخت. جسارت ورزیده دعوی می کنم که اگر ممکن بود با نظم و اسلوب، هرگونه سنتی را در سطح زمین نابود کرد، تمام اساطیر و مذاهب بی شمار با ظهور نخستین نسلی که پس از آن امحاء به عرصه ی وجود می رسید، دوباره به بهترین نحو شکوفا می گشت. تنها افراد نادری قادرند اساطیر را در دورانی که نوعی عجب و رعونت عقلانی بر آن حاکم است، ابطال کنند. اما توده ی مردم هرگز از آن رهایی ندارند. مذهب اصالت عقل و خردگرایی عصر روشنگری سراسر، هیچ سودی نداشت، و فقط صورتی ناپایدار از اساطیر را نابود ساخت، نه غریزه ی خلاقیت را.

کافی است که مقتضیات، اندکی نامطمئن گردند تا ابهامات و غموض سحرآمیز طبیعتاً جان گیرند. زیرا آئینها و مراسم ، در واقع، قوای عمیق هیجانی را به حرکت در می آورند؛ آنگاه یقین، تلقین به خود کورکورانه می شود و میدان دید روان؛ به نقطه ی ثابتی که در آن، تمام ثقل نیروی طوفان آسای ناخودآگاه ناظر به زدایندگی و امحاء (vis a tergo) متمرکز شده، محدود می گردد. از لحاظ عینی، این نکته صحت دارد که یقین بهتر از بی یقینی، در این کار توفیق می یابد.

آرمان واپس نگر، مادام که به ضابطه و قاعده ی سنت وابسته و وفادار است، همواره بدوی تر، طبیعی تر (به دو معنای نیک و بد واژه) و اخلاقی تر است. آرمان مترقیانه از آنرو که متوقع سرپیچی از سنت است، همواره انتزاعی تر، غیرطبیعی تر و غیر اخلاقی تر است. پیشرفتی که به نیروی اراده و به نحوی عینی و جبری حاصل آمده باشد، همواره تشنج آمیز است. حالت عقب ماندگی یقیناً به طبیعت نزدیک تر است، اما همواره در معرض بیم و خطر بیدارشدگی دردناک وجدان است.

من از مافوق واقعیت هیچ آگاهی ندارم. واقعیت شامل همه ی چیزهائیست که می توان دانست و شناخت. زیرا آنچه مؤثر و کارگر می افتد، واقعی است. اگر تأثیر عمل نباشد، چیزی مشاهده نمی توان کرد و در نتیجه در آن باره، هیچ چیز نمی توان دانست. پس فقط چیزی را که براساس واقعیت استوار است و نه مبتنی بر مافوق واقعیت و غیر واقعیت و مادون واقعیت، تأیید و تصدیق می توانم کرد، مگر آنکه این اندیشه به ذهن خطور کرده باشد که به نوعی، مفهوم واقعیت را محدود کنیم، آنچنان که فقط به بخش مشخصی از واقعیت کلی، بتوان صفت واقعی نسبت داد. این شیوه ی تفکری است که حس یا عقل مشترک نام گرفته، و زبان جاری، این محدودیت را متحقق ساخته و فقط واقعیت مادی یا عینی اشیاء محسوس را واقعی شناخته است، بی توجه به این امر که قوه ی درک و فهم، دربرگیرنده ی همه ی ممکناتی است که (جبراً) از داده های حواس حاصل نمی آیند. از این دیدگاه، هرچه مستقیم یا غیرمستقیم از جهانی دریافتنی برای حواس ناشی می شود و یا چنین می نماید، واقعی است. این محدودیت تصویر جهان، با یک رویه بودن انسان غربی مطابقت دارد.

دنیای انسان قرون وسطی بسی متفاوت بود! در آن روزگاران، زمین مرکز عالم به شمار می رفت، و قرار و سکونی جاودانه داشت و از جای نمی جنبید. خورشید، دور زمین می گشت با این نیت که به وی گرمی بخشد؛ انسان های سفیدپوست که همه فرزندان خدا، و مشمول محبت و عنایت ذات قادر متعال و برکشیده و پرورش یافته برای نیل به سعادت و نیکبختی جاوید محسوب می شدند، دقیقاً می دانستند چه کنند و چگونه باید عمل کنند تا از حیات زمینی ناپایدار و برزخی، به زندگانی ابدی سرشار از نشاط و شادی نایل آیند. برای ما تصور چنین واقعیتی، حتی در عالم خواب نیز ناممکن است. دیربازیست که علم طبیعت، این پرده ی خیال دل انگیز را دریده است. آن دوران، بسان روزگار جوانی که پسر پدر خود را زیباترین و قدرتمندترین مردان کشور می دانست، بسر آمده است. همه ی یقین های مابعدالطبیعی انسان قرون وسطی برای ما زایل شده و ما آنها را با متاع آرمان ایمنی مادی، راحت و آسایش عموم و انسان دوستی، سودا کرده ایم. آنکه هنوز امروزه آرمان گذشته را دست نخورده حفظ کرده، برخوردار از خوش بینی ایست که نظیرش را کمتر می توان یافت.

ممیزه ی انسان بدوی – به علت قرب جوارش با غریزه بسان حیوان – گریز و بیزاری از دگرگونگی و نوشدگی (misonéisme) و وابستگی به سنن است. به زعم ما، عقب ماندگیش دردناک است – چون ترقی را می ستائیم! اما اگر گرایشمان به پیشرفت و ترقی، تحقق انبوهی از زیباترین آرزوها را ممکن می سازد، از جهتی دیگر، دیون پرومته به نحو مخوفی افزایش می یابد که گهگاه باید به اقساط، به صورت فجایع و مصایب هائل، پرداخت شود. نوع بشر، دیرزمانی خواب پرواز دیده و اکنون کارش به بمباران های هوایی کشیده است! امروزه ایمان مسیحی به عالم ماوراء را ریشخند می کنند و اما همان طعنه زنان، چنگ به دامان اوهامی (chiliasme) زده اند که صد بار از تصور عالم عقبی، یعنی حیات سعادتمند پس از مرگ، خردگریزتر است.

بی گمان انسان، ماشینی عندالاقتضاء قابل تغییر برای آنکه در راه نیل به هدفهایی مختلف به کار افتد، ولی با همان نظم پیشین گرچه به نحوی پاک متفاوت کار کند، نیست. انسان همواره، تمام تاریخ خود و تاریخ نوع بشر را در درون خویش دارد. و عامل تاریخی، معرف نیازی حیاتی است که باید با صرفه جویی عاقلانه ای آنرا برآورده ساخت. لازم است که گذشته ی تاریخی، در چیزهای نو بیان شود و به نحوی، زیست کند. بنابراین همسانی کامل با شیء، با اعتراض اقلیت ستمدیده ی دوران گذشته و چیزی که از آغاز وجود داشته، روبرو می گردد.

***

وجود آدمی (حتی) وقتی بدانیم که همه ی عوامل متشکله اش از کجا می آیند، هنوز به تمامی شناخته و فهم نشده است. و اگر چیزی جز این نمی بود، امکان داشت دیرزمانی پیش از این، مرده و روی در نقاب خاک کشیده باشد. اما حتی با دانستن همه ی این نکات، هنوز ویرا به عنوان موجودی زنده نشناخته ایم، زیرا زندگانی تنها گذشته ندارد، و تبیین و توضیح حیات (آدمی)، صرف باز آوردن دیروز به امروز و ردّ و ارجاع حال به آنچه بود، نیست. زندگانی، فردایی هم دارد، امروز را زمانی فهم می توان کرد که بتوان بیرنگهای وجود آتی را به مفاهیمی که از گذشته به ما رسیده، پیوست. این امر در حق تمام مظاهر حیات و حتی در مورد علامات بیماری، صادق است.

روان شناسی به ما می آموزد که به یک معنا هیچ چیز کهنه، هیچ چیز میرایی به طور قطع و یقین، در روان وجود ندارد: حتی در گوشت تن پولس قدیس، تراشه ای، خرده و شکسته ای، چیزی از گذشته (ذره ای ناخالصی، بسان خاری که در تن خلیده باشد)، باقی مانده بود. (۳) موقعیت آن کس که از چیزهای نو و آشنا می پرهیزد و به گذشته باز می گردد، بسان وضع و حال کسی است که با نو یگانه می شود و از گذشته می گریزد. میان آن دو فقط تفاوتهای ظاهری هست: یکی با گذشته بیگانه شده و دیگری با آینده. اما علی الاصول، هر دو یکسان عمل می کنند: یعنی در حفظ و ایمن نگاه داشتن ذهن محدود خود می کوشند، به جای آنکه آن قالب تنگ را از راه تعارض و تقابل ضدین بشکنند و بدین گونه، وجدان گسترده تر و والاتری بیابند.

آیا چیزی زیباست برای آنکه من زیبا می دانمش؟ یا زیبایی عینی اشیاء مرا وادار به تمیز آن زیبایی می کند؟ اذهان و عقول سترگ کوشیده اند بدانند که خورشید مقدس، جهان را روشن می کند یا چشم انسانی که در خور و قابل خورشید است؟ انسان دوران کهن به خورشید اعتقاد می ورزد و انسان متمدن، مادام که درد و غم شاعران را نداشته باشد و تا آنجا که بتواند کم بیندیشد، به دیدگان. وی باید به روح زدایی از ساحت طبیعت بپردازد تا بتواند بر آن سلطه یابد و این بدین معنی است که دست کم وقتی می کوشد تا به عینیت دسترس یابد، همه ی مسئولیت اسنادات (فرافکنی های) انسان دوران کهن را به گردن می گیرد.

خودآگاهی برای کشف نظمی در هاویه ی موارد انفرادی آشفته که دنیا را انباشته و سپس برای ایجاد نظم و نسق و برقراری انتظام و هماهنگی امور، دست کم در حوزه های انسانی، به خرد نیاز دارد. گرایش پسندیده و سودمند ما، قلع و قمع هاویه ی خردگریزی در خود و بیرون از خود، تا حد ممکن است. ظاهراً در این کار سخت مبالغه و افراط کرده ایم. عقل باخته ای روزی به من گفت: دکتر، شب گذشته با داراشکنه (sublime) به گندزدایی تمام آسمان پرداختم و با این همه، در آن خدایی نیافتم . این تقریباً اتفاقی است که برای ما نیز پیش آمده است.

نسل بعد چه واکنشی در قبال فردگرایی ابرمرد نیچه خواهد داشت؟ واکنشش تاکنون، اشتراک گرایی (collectivisme)، سازماندهی توده های مردم، گردآوری خلایق به صورت دسته های گله و رمه tam ethice quam physice – چه روحاً و چه جسماً – بوده است که هیچ شباهت و وجه مشترکی با آنچه تاکنون مرسوم بوده، ندارد. از سویی خفقان شخصیت و از سوی دیگر مسیحیتی ناتوان و شاید میرا از زخم مرگباری که برداشته. اینست ترازنامه ی بی تلبیس و تدلیس زمانه ی ما.

وقتی برای فردی در زندگی حادثه ای روی می دهد، و عکس العملش در برابر آن واقعه، چنان تأثیر مفرطیست که گویی تنها کسی است که با آنگونه پیشامد روبرو شده، حال آنکه سانحه ی مزبور در واقع تجربه ی کاملاً عمومی زندگی است، رفتارش آشکارا نادرست، یعنی زیاده از حد شخصی است و به همین علت وی را از جمع مردمان بیرون می برد. همچنین لازم است شعوری به حال و اکنون داشت که نه فقط شخصی، بلکه مافوق شخصی نیز باشد و استمرار تاریخی را دریابد و منظور بدارد.

اکنون ثمرات تربیت قرن نوزدهم را می بیند. در آن روزگار، کلیسا ایمانی کور به نوجوان تعلیم می کرد و دانشگاه، مذهب اصالت عقل خردگرایانه ای، و حاصلش این شد که امروزه حجت ایمان و برهان خرد، متقابلاً یکدیگر را می فرسایند و انسان جدید که از اصطکاک آراء به ستوه است، می خواهد شخصاً به تجربه بداند که اشیاء چه چیز به وی می آموزند. این گرایش، به راستی، دری بر عالم ممکنات بیمناک می گشاید، ولکن با اینهمه اقدامی جسارت آمیز است که نمی توان بدان نظر التفات نداشت. این اقدام گستاخانه ی روح و ذهن جدید، از سر هوی و هوس اتخاذ نشده، بلکه اهتمامی است زائیده ی عمیق ترین پریشانی و سرگشتگی روانی برای کشف مجدد وحدت حیات و معنایش، در پرتو تجربه ای اصیل، بی پیشداوری و سبق ذهنی.

زندگی، شگفت و حائز اهمیت است. و مردم اگر از چیزی به خنده نیفتند و در باب چیزی دیگر اندیشه نکنند، آنگاه زندگی بی نهایت مبتذل و همه چیز به غایت کوچک و خرد می شود و دیگر، چیزی جز معنای حقیر و ناچیز یا لایعنی وجود نخواهد داشت. در حقیقت هیچ چیز (به تنهایی)، بر معنایی دلالت نمی کند زیرا آنگاه که انسان اندیشمندی نبود، کسی نیز برای تفسیر پدیده ها، وجود نداشت. تنها آنکس که چیزی درنمی یابد، نیازمند شرح و تفسیر است. تنها آنچه غیرقابل فهم است، بدان که معنایی دارد. انسان در دنیایی که در نمی یافتش، به خود آمد و بیدار شد. ازینرو می کوشد تا تفسیرش کند. زیرا در هر هاویه، کیهانی و در هر بی نظمی، نظمی پنهان، و در هر خودسری قانون ثابتی هست.

بخش عظیم دریافت ما از اشیاء، به طور قطع موقوف به نحوه ی مشاهده ی آنها و نه مقید و مربوط به ذات خود آنهاست. چیز خرد معنی داری، بی نهایت بیش از اقدام بزرگی فاقد معنا، به تجربه کردنش می ارزد.

***

شرق، دریافت دیگری که گسترده تر، ژرف تر و والاتر است، عرضه می دارد: دریافت از راه حیات. این دریافت هنوز به طرز مبهمی شناخته است، و شناختی است که به نوعی احساس توهم انگیز می ماند و به زبانی که از آفاق مذهب اقتباس شده بیان می شود؛ ازینرو (عموماً) علاقه دارند که دانایی شرقی را مردود بدانند و در واقع آنرا جزء قلمرو تاریک ایمان و خرافات محسوب می دارند. و بدین گونه خصلت تحصلی و اثباتی شرق را کلاً نادیده می گیرند. چون آن دانایی، ابداً دل آگاهی های عاطفی و احساسی و عرفانی و مبالغه آمیز زهاد و نساک دنیای قدیم و اذهان تهی که پهلو به پهلوی حالات بیمارگون می ساید نیست، بلکه نظرات عملی نخبگان عقول چینی است که هیچ دلیلی برای دست کم گرفتن آنها نداریم.

هر چیز برای آنکه وجود داشته باشد به ضدّ خود محتاج است، ورنه آنقدر بیرنگ می شود که ناپدید می گردد. من (نفس) محتاح خود (هویت) است و برعکس. روابط متغیر میان این دو قوه، نمودگار قلمروی تجربی است که شناخت شهودی و اشراقی شرق به درجه ای که برای انسان غربی تقریباً دست نیافتنی است، در آن کاوش و پژوهش کرده است. فلسفه ی شرق، که با فلسفه ی غرب بی نهایت تفاوت دارد، هدیه ایست به غایت ارزمند، اما برای نگاه داشتنش ، نخست باید آنرا به دست آورد.

انسان غربی توسط ده هزار چیز که دورش کرده اند، طلسم شده و به اسارت افتاده است. آنها را یک به یک می بیند، بندی من (نفس) خود و اشیاء است و از ریشه ی عمیق وجود، ناآگاه. انسان شرقی برعکس دنیای اشیاء و حتی من (نفس) خود را چون رؤیا می بیند؛ ریشه هایش در ارکان و مبانی اولا است که با چنان قدرتی وی را به خود می کشند که تعلقش به دنیا کاملاً نسبی است، آن هم به درجه ای که دیگر برای ما، مدرک و قابل فهم نیست.

غرب همواره جویای بر شدن است، و شرق طالب فرو شدن و ژرفا. چنین می نماید که واقعیت خارجی با گوهر جسمیت و ثقلش، اروپایی را عمیق تر از هندو در چنگ خود می گیرد. ازینرو اروپایی می کوشد بالا رود تا به فراز دنیا رسد، حال آنکه هندو از سر میل و رغبت، به ژرفای مادرانه ی طبیعت باز می گردد.

هرگز مسیحی در عالم مشاهده و مراقبه نخواهد گفت: من مسیحم ، بلکه همنوا با پولس قدیس اقرار خواهد کرد: من نیستم که زیست می کنم، بلکه مسیح در من حیات دارد ؛ اما سوترا (Sûtra) می گوید: تو تمیز خواهی داد که همان بودائی . در حقیقت هر دو حکم یکی است. زیرا بودایی مذهب بدین مرحله از شناخت، زمانی می رسد که خود، آناتمن (anatman) یعنی بی خود (فاقد هویت) شده باشد. اما در بیان، اختلاف عظیمی هست: مسیحی از طریق مسیح (in Christo) به آرمان خود می رسد، و بودایی اذعان دارد که بوداست؛ مسیحی از عالم خودآگاهی ناپایدار و شخصی، رخت بیرون می کشد؛ اما بودایی همواره در قعر جاوید طبیعت درون که در دیگر اعترافات هندوان، وحدت و یگانگیش را با الوهیت یا وجود کلی باز می بابیم، آرمیده است.

اگر ارزش غایی (مسیح) و بی ارزش غایی (گناه)، خارج از ما باشند، پس روان تهی است: یعنی فاقد والاترین و شریف ترین و نیز پست ترین و ژرف ترین چیزهایی که هست. سلوک شرقی (و خاصه سلوک هندو) در این باره طور دیگری است: می گوید بهترین و بدترین، نمط عالی و شناعت و رذالت، همه در نفس (استعلا جوی) آدمی نهفته است. بدین علت، معنای آتمن (Atman) یا خود (ذات، هویت)، به نحو نامحدودی، بسط و گسترش می یابد. حال آنکه در نزد انسان غربی برعکس، ارزش خود (ذات، هویت)، به نقطه ی صفر، تنزل و سقوط می کند.

بودیسم ذهن هر قدر با اهمیت باشد، ابداً احتمال نمی توان داد که انسان غربی بتواند از آن برای فهم فرآیند دگردیسی های مذهبی، بهره برد. آنچه غرب برای این کار کم دارد، شرایط معنوی لازم است. چه کسی نزد ما در خود، اعتمادی مطلق به استادی والامقام و به تعلیمات غیرقابل فهم وی، سراغ می تواند کرد؟ این شناخت قدر و قیمت شخصیت انسانی والا، فقط در شرق وجود دارد. چه کس می تواند لاف آن زند که به ثمره ی نامتعارف نوعی دگردیسی و تبدیل مزاج، چنان اعتقادی دارد که چندین سال از عمر خویش را در راه سخت دست یابی به چنان آرمانی فدا خواهد کرد؟ سرانجام که (در غرب) به خود جرأت داده مرجعیت استحاله ای خلاف اصول راست کیشی را در زندگی، به گردن خواهد گرفت؟ مگر کسی که چندان شایسته ی اعتماد نیست و بنا به دلایلی که شاید ناشی از بیماری است، طالب جذب (و به خود کشیدن) مفرط مردم است. چنین کسی در نزد ما، از فقد پیرو و هواخواه نخواهد نالید. اما اگر استاد تکلیف و وظیفه ای سخت، چیزی غیر از یاوه گویی و مهمل بافی، الزام کند، آنگاه اروپائی دستخوش شک خواهد شد، زیرا راه دشوار تحقق و شکوفایی ذات وی، در نظرش، به اندازه ی هادس (دوزخ Hades) تیره و تار و اندوه بار خواهد نمود.

بودیسم بنفسه از جوهر یوگا که کهن تر از اصلاحات بوداست زاده شده. آنکه جویای فهم هنر و فلسفه و اخلاق هند از طریق باطن است، باید با این جوهر، سازگاری و هماهنگی داشته باشد. عادت مادر فهم امور از طریق ظاهر و برون، در اینجا کارساز نیست و کامیاب نمی شود، زیرا با ذات معنویت هندو نمی خواند.

وجدان غربی به هیچ وجه وجدان مطلق نیست. مقید به تاریخ و محدود به جغرافیاست و فقط نمایشگر بخشی از بشریت است. وجدان ما نباید به زیان وجدان های متفاوت گسترش یابد، بلکه آن گسترش باید با رشد و نمو عوامل و عناصر روان خودمان که شبیه عوامل و عناصر روان دیگران است، تحقق پذیرد، همچنان که شرق نیز مجبور است فن و علم و صنعت ما را نادیده نگیرد. هجوم غربیان به شرق و اشغال آن، اقدام خشونت آمیزی بوده که با وسایل و امکانات قدرتمند صورت گرفت، و چون هر مزیت مبتنی بر وظیفه ای اخلاقی است که آنرا تعدیل می کند، آن تسخیر و اشغال، وظیفه ی فهم روح شرق را بر ما الزام کرده است. و شاید این کار بیش از آن که گمان می بریم برای ما لازم و ضرور باشد.

هرگز بدین خیال نیستم که امتیاز عظیم عقل غربی را دست کم گیرم؛ عقل شرقی در قیاس با آن باید کودکانه تلقی شود. اما اگر می توانستیم کار ویژه ی دوم یا حتی سوم از کار ویژه های روان را به شرف و فضیلتی برابر با آنچه در حق عق کرده ایم ارتقاء بخشیم، آن وقت غرب می توانست کاملاً انتظار داشته باشد که از شرق بسی پیشی گیرد.

اشتباهی که معمولاً غربی مرتکب می شود اینست که بسان آن دانشجوی پندپذیر و اندرز نیوش شیطان در فوست، با تحقیر و کوچک شمری علم، به آن پشت می کند و با ذوق تصنعیش برای سکر و حال شرقی، اعمال یوگی را طابق النعل بالنعل ذلیلانه مورد تقلید قرار می دهد. و بدین گونه تنها زمینه ی استوار روح غربی را ترک می گوید و در ابهام کلمات و مفاهیمی که هرگز از مغز اروپائیان نمی تراود و نیز به طرزی سودبخش مرکوز ذهن غربی نمی تواند شد، گم می شود.

هیچ اشتباهی بزرگتر از این نیست که بگذاریم غربی مستقیماً به تمرین های یوگی بپردازد، چون تمرین هایش در گرو اراده و خودآگاهی وی خواهد ماند، و بدین گونه خودآگاهی دیگر بار رویاروی ناخودآگاهی تقویت خواهد شد، و بنابراین نتیجه ای حاصل می آید که تحقیقاً می بایست از آن اجتناب کرد. و ثمره ی همه ی این اشتباهات، افزایش روان نژندی است. از تأیید مکرر این نکته که ما شرقی نیستیم و بنابراین در این قبیل امور، پایگاه و مبدأ حرکتمان متفاوت است، نباید باز ایستاد.

یوگی اندیشه های دقیقی درباب آنچه به دست باید آورد، دارد و هر کاری که برای نیل به هدف برگزیده اش باید کرد، می کند. اما نزد ما مذهب اصالت عقل و خردگرایی و مذهب اصالت اراده، چنان قدرت های روانی خطرناکی هستند که در روان درمانی باید حتی الامکان از اختیار آن گونه هدف ها، اجتناب ورزید.

آنکه توفیق می یابد از هر لحاظ از اروپا چشم بپوشد و دست بشوید، و به راستی یوگی شود، با همه ی عواقب اخلاقی و عملی ای که مقتضی چنین گذشتی است، و در وضع و حالت گل لوطس (Lotus) بر تخته پوست گوزن یا آهو، زیر انجیربن هندی (banyan) گردآلودی ناپدید گردد، و عمر خویش را در نیروانایی بی نام و نشان به پایان برد، به چنین وجودی باید بگویم که نباید از فهم غربی خویش بگذرد، برعکس باید آنرا وسیله قرار دهد تا بدون تقلید و با احتراز از احساسات مبالغه آمیز تصنعی، بلکه شرافتمندانه، وظایف آمرانه ی خویش (به مصداق: این چاه و این ریسمان Hic Rhodus, Hic salta)، بتواند از یوگا هر چه را که عقل ما قادر به درک و فهم آنست، اخذ کند.

تقلید از شرق اشتباهی فاجعه آمیز است، زیرا کاری ضد روان شناسی است. و همانقدر سترون است که گریز مردم زمانه ی ما به مکزیک نو، و به جزایر نیکبختی ازلی در جنوب و به آفریقای مرکزی که در آنجا به جدّ نقش آدم بدوی را بازی می کنند، چون انسان غربی بدین گونه پنهانی از وظایف آمرانه ی خویش (به مصداق: این چاه و این ریسمان Hic Rhodus, Hic salta)، طفره می رود، زیرا منظور، تقلید از چیزی که ترکیبش برای ما بیگانه است و یا ادای مرسلین و مبلغین را درآوردن نیست، بلکه غرض بنیان نهادن تمدن غربی در جاست، تمدنی که به هزار درد مبتلاست و نیز جذب و صید اروپایی حقیقی، که در زندگی هر روزینه ی غربیش با مشکلات زناشویی و روان نژندی ها و اندیشه های اجتماعی و سیاسی نامعقول و گمراهی فلسفی، دست گریبان است.

گاه – خاصه وقتی در تاریخ به عقب باز می گردیم و به گذشته می نگریم – زمانه ی ما شباهت هایی چند با بعضی دوره ها دارد که امپراطوری های بزرگ و فرهنگهای والا، پس از آنکه به اوج اعتلا رسیدند، رو به افول اجتناب ناپذیر نهادند. اما اینگونه همانندی ها فریبنده اند، چون تجدید حیات و رستاخیز نیز وجود دارد. معهذا واقعیتی بیش از پیش صراحت می یابد و آن حالت برزخی اروپا میان آسیا در شرق و غرب انگلوساکسونی – آیا باید گفت غرب آمریکایی؟ – است. اروپا میان دو غول که شکل گیریشان هنوز ناتمام است، ولی در آنچه مربوط به ذاتشان می شود و از آن آگاهیم، بی واسطه معارض یکدیگرند، واقع است. اختلاف بین نژادها و آرمان های آندو، عمقی دست نیافتنی دارد. در غرب، رشد بی حساب اشتیاق اروپا به ترقی فنی و علمی، و در شرق، طغیان همه ی قوایی که در غرب، مانع از کشش به سوی پیشرفت می شود. قدرت غرب، مادی است و قدرت شرق، معنوی. (۴)

آرزوی تشفی ناپذیر دستیابی به قدرت سیاسی و اجتماعی و ذهنی و عقلی که با شوری ظاهراً سرکش، روان غربی، را مشوش می دارد، در شرق نیز به طرز مقاومت ناپذیری گسترش می یابد و بیم آن می رود که نتائج غیرقابل پیش بینی به بار آورد. در هند و سرزمین چین، بسیاری چیزها که روان قبلاً در بطنشان می زیست و می شکفت، نابود گشته اند. به یقین عرفی یا غیر دینی شدن تمدنی، ممکن است موجب پایان یافتن بسیاری مضرات شود که امحاء آنها به غایت مطلوب و سودمند و ثمربخش می نماید؛ اما از سوی دیگر، این پیشرفتها چنانکه واقعیات اثبات می کنند، به قیمت بسیار گزافی که همانند فقد فرهنگ معنوی است، به دست می آید.

از حکمت و عرفان شرق، حتی وقتی به زبان بی مثال و تقلید ناپذیرشان افاده ی معنی می کنند، بسیار نکات می توانیم آموخت. آنها نظایر و متشابهاتی را که در فرهنگمان هست ولکن از یاد رفته اند، یادآور می شوند، و توجه ی ما را به چیزهائی که بی اهمیت تلقی کرده پس می زنیم، یعنی به سرنوشت باطنی انسانیت، معطوف می دارند.

شوق وافر و فزاینده ی شناختِ معنویت شرقی باید برای ما بیانگر رمزی این واقعیت باشد که به برقراری ارتباط با آنچه هنوز باطناً برای مان غریب و ناآشنا است، آغاز کرده ایم. نفی مقتضیات تاریخی خودمان، دیوانگی است و مطمئن ترین وسیله برای ابتلای مان به بی ریشگی و بی خویشتنی نوین است. فقط با استقامت در پایگاه خود، می توانیم روح شرق را جذب کرده به تحلیل بریم.

***

شوخی با معتقدات زمانه ناروا و بیجاست، زیرا آن معتقدات، نوعی مذهب است یا بهتر بگوئیم اعتراف و ادای شهادت و اعتقادنامه ایست که از آن چیزی خردگریزتر نمی توان یافت، به علاوه این خصلت ناگوار و تحمل ناپذیر را دارد که می خواهد معیار غایی و نهایی هرگونه حقیقت قلمداد گردد و نیز مدعی است که از مزیت عقل سلیم برخوردار است.

درجات مردم، بی شمارست: کهنسالانی هستند که به هنگام مرگ هنوز کودکانی شیرخوارند، و حتی در سال مسیحی ۱۹۲۷، هنوز غارنشینانی، روزگار می گذرانند. حقایقی هست که حقیقتشان فردا آشکار می شود، و حقایقی که دی حقیقی بودند و نیز حقایقی که هرگز حقیقت نداشتند و ندارند.

در جماعت، لایه ی با اهمیتی هست که به نحوی کاملاً نسبی در زمان حال می زیند و هرگز در مسائل روز شرکت نمی جویند و مداخله ندارند. تا چه اندازه به مبارزه ی عقیدتی و نظری می پردازند؟ و این پیکار چند تماشایی فهیم و هواخواه و با التفات دارد؟ اشتغال خاطر چند زن، مسأله ی زنان است؟ از تمام زنان ساکن اروپا، تنها اقلیت ناچیزی در اروپای امروزی می زیند و آنان شهرنشینانی هستند که با رعایت قید احتیاط، سنخ انسانیشان به قدر کفایت پیچیده و غامض است. از این واقعیت گزیر و گریزی نیست؛ همواره شماره ی اندکی از مردم، روح و عقیده ی زمانه ی خود را به روشنی بیان می کنند. (۵)

وظایف با تغییر زمانه دگرگون می شوند و همواره پس از آنکه کار از کار گذشت، می توان با یقین و اطیمنان، تشخیص و تمیز داد که چه چیز می بایست می بود و نمی بود. در هر دوره، همیشه نبرد عقاید هست: جنگ، زاینده ی همه چیز است . تنها تاریخ به داوری می نشیند و فقط اوست که حکم می کند. حقیقت، جاودانه نیست، بلکه فقط طرح و برنامه ایست. حقیقت، هرچه جاودانه تر باشد، کمتر برخوردار از حیات و ارزندگی است: زیرا چون بدیهی است، دیگر نکته ای ندارد که بیاموزد و بگوید.

چیز نو همواره، قضیه ای ظنی و محل نظر است، و باید به محک تجربه آموزدش. این چیز نو ممکن است نوعی بیماری نیز باشد. ازینرو پیشرفت حقیقی فقط با حکم و نظر پخته، تحقق می تواند یافت. و قضاوت استوار، مقتضی تکیه گاه مستحکمی است که تنها شناخت خدشه ناپذیر آنچه بوده، می تواند آن را فراهم آورد. آنکه، ناآگاه از استمرار تاریخی، رشته ی پیوند با گذشته را می گسلد، بیم آن هست که تسلیم القائات بی بصیرت و کورکورانه و سرگشتگی هایی که هرگونه تازگی می آورد، شود.

شناخت اصل و ریشه به معنای گسترده ی واژه، پلی میان دنیای قدیم متروک و ناپدید گشته و دنیای فردا که هنوز نمی توان دریافتش، می افکند. اگر تجارب انسانی ای که نسلهای پیش اندوخته اند در اختیار نباشد، چگونه ممکن است فردا را دریافت و شناخت و نزد خود مجسم ساخت؟ بی آن تجارب، ما بی ریشه ایم و تکیه گاهی نداریم، و طعمه ی عاجز و دست و پا بسته ی آینده ایم.

کسی که قرون وسطی به وی راهها و امکاناتی رضایت بخش اعطاء می کند، هیچ نیازی به حال و تجارب آن ندارد. اما انسانی که در زمان حال می زید – به هر دلیل که باشد – نمی تواند بی تحمل خسارات شایان اعتنا، به سوی دورانی از ادوار گذشته باز گردد. غالباً این بازگشت، فداکاری و از خودگذشتگی برای تحقق آن هرچه باشد، کاملاً ناممکن است. انسان حال باید برای آینده بکوشد و وظیفه ی حفظ گذشته را به دیگران بسپارد. ازینرو وی نه فقط سازنده، بلکه ویران ساز نیز هست. او و دنیایش، در گرو صدفه و بخت و اقبال و پر از ابهام و ایهام اند. راه هایی که گذشته به وی نموده و پاسخ هایی که به پرسش هایش داده، در برابر الزامات و ضروریات و دردها و رنجهای زمان حال کفایت نمی کنند. راههای قدیمی راحت و سهل، ناپدید شده اند، امکانات نوی پدیدار گشته اند یا خطرات جدیدی که گذشته نمی شناخت شان، ظهور کرده اند. مثلی می گوید تاریخ به ما هیچ نمی آموزد، بر این گفته باید افزود که درباره ی مسأله ی حال نیز هیچ سخنی نمی گوید. راه نو باید در سرزمینی بکر، بی هیچ سبق ذهنی و تصور قبلی و غالباً – دریغا – بی هیچ رحم و شفقت، احداث شود. (۶)

معاصران گمان نمی برند و نمی دانند و در نمی یابند که وجد و سرور و جوش و خروشی آشکارا مبالغه آمیز، کمتر زاده ی بنیه و مزاج شخصی است و بیشتر از منابع هنوز ناشناخته ای که در دورانی نو می جوشند، می تراود. هم عصران نیچه هیجان آتش ریز وی را با بدگمانی و عداوت می نگریستند… در آینده هنوز دیرزمانی ازو سخن خواهند گفت! آیا حتی پاراسلز را چهار قرن پس از مرگش، با حق شناسی و سپاس، از خاک بیرون نکشیدند و نکوشیدند به وی مدد کنند تا در دوران جدید دوباره زاده شود؟

به اعتقاد من وظیفه ی تمام کسانی که در انزوا و انفراد به راه خود می روند، اینست که کشفیات خویش در طی سفر تجسسی را به آگاهی جامعه برسانند، چه آن یافته ها چشمه های خنک برای تشنگان باشد و چه بیابان خشک اشتباهی عقیم. در احتمال نخست، به همسایه کمک می کنند و در احتمال دوم، به وی هشدار می دهند. وانگهی نظر انتقادی مشتی هم عصران پراکنده نیست که درباره ی حقیقت یا خطای کشفیات نوین، حکم و داوری خواهد کرد: این وظیفه به دوش آیندگان است. چیزهایی هست که هنوز حقیقی نیستند و شاید حق ندارند که حقیقی باشند، ولی ممکن است که ورق برگردد. پس هر که سرنوشتنش اینست باید به راه خود رود، تنها متکی به امیدهای خویش، با دیدگانی باز و شعور و وقوف به انزوا و تنهایی خود و خطرات و پرتگاه هایش.

اندیشه های نو اگر نشأه انگیز نباشند، علی العموم دست کم باید نسلی بپایند تا حق اهلیت یابند. در مورد مفاهیم روان شناختی جدید، این قرنطینه بی گمان بیشتر طول خواهد کشید، زیرا هر کس در این زمینه می پندارد واجد صلاحیتی است که مرجعیت دارد.

سلوک مردم امروز چنان است که نگاهی تحقیرآمیز به میغ خرافات و باورهای قرون میانه یا بدوی می اندازند و نمی دانند که سراسر گذشته، در طبقات پائین آسمان خراشی که خودآگاهی خردگرای مانرا با آن برابر می توان کرد، زنده است و باقی. روح مان اگر از لایه های زیرین محروم گردد، در خلاء معلق می ماند: و آنگاه شگفت نیست که عصبی مزاج شود. تاریخ راستین روح ما در کتابهای عالمانه نگاشته نشده، بلکه در سازمان زنده ی روان هر کس، حک و ثبت است.

نوشدگی های عظیم هرگز از بالا نمی آید، بلکه همواره از پائین نشأت می یابد؛ درختان از آسمان به زیر نمی آیند، بلکه از زمین می رویند، گرچه دانه هایشان در گذشته از آسمان فروافتاده است. زیر و رو شدن جهان ما با دگرگونی وجدانمان یگانگی دارد. همه چیز نسبی و بنابراین محل شک است، و در حالیکه وجدان دو دل و نامطمئن، این جهان ناپایدار را که آوازه ی پیمان نامه های صلح و دوستی و دموکراسی و دیکتاتوری و کاپیتالیسم و بلشویسم در آن می پیچد، می نگرد، اشتیاق روان اوج می گیرد و در همهمه ی شک و بی یقینی، پاسخی می جوید. و تحقیقاً لایه های تاریک مردم، یعنی خاموشانی که بارها ریشخند شده اند، ولی کمتر از گلان سرسبد جماعت به سلاح پیشداوری آکادمیک زخمگین گشته اند، کسانی هستند که به نیروی فشار ناخودآگاه روان تن در می دهند.

اندیشیدن در طریقی غیر از نحوه ی تفکر امروزی، همواره بوی عدم حقانیتی می دهد که بیجا و ناوارد است، و حتی چیزی تقریباً ناصواب، بیمارگون و کفرآلود محسوب می شود و بی خطر اجتماعی برای کسی که این چنین ابلهانه برخلاف جریان شنا می کند، نیز نیست.

نفی گذشته و تنها به زمان حال شعور و وقوف داشتن، سخافت محض است. امروز، فقط وقتی معنادار است که میان دیروز و امروز واقع باشد. امروز، فرآیندی است که از دیروز جدا می شود و به سوی فردا گام برمی دارد. آنکه امروز را بدین گونه دریابد، به حق خود را انسان عصر جدید می تواند گفت.

آنچه امروز نامیده می شود، لایه ی نازک سطحی ایست که در مراکز تجمع و سکنای بشریت ظاهر می گردد. اگر بسیار نازک باشد، بی اهمیت است، و اگر به قدر کفایت ستبر بود، آنگاه سخن از فرهنگ و پیشرفت به میان می آید و مسائلی ظهور می کنند که مشخصه ی هر عصر و دوران اند. (۷)

***

مسأله ای که در زمان حاضر مطرح می شود چیست؟ امروزه وقتی از مسأله ای عمومی سخن می گوئیم، از آنروست که آن مسأله در ذهن بسیاری انسانها هست. سرنوشت، افراد منفرد و پراکنده ای را که سرشت خاصی دارند، برمی گزیند تا به اقتضای طبیعت خویش، از نقیصه و مضرتی عمومی، در رنج و تعب افتند و در آن باره بحث و گفتگو کنند. ازینرو همواره فقط افراد منفرد و تک افتاده ای، مسائل عمومی را در می یابند و دست سرنوشت آنان را برگزیده تا به پرسش ها پاسخ گویند و به حل مسأله ای یاری دهند، بدین وجه که آنرا در زندگانی خاص خویش، بگنجانند و نکوشند تا از آن بگریزند.

اما چه کس به تمام و کمال صاحب این وقوف و آگاهی است که تاریخ، در کتابهای ضخیم یافت نمی شود، بلکه در خون ماست؟ اقلیتی ناچیز. (۸)

زمان عظمت و قدرتی دارد که مشاهده اش می توان کرد، و آدمی با قدرت و عظمت زمان، به قدرت و عظمت می رسد.

زندگانی جریانی است، ریزشی در (آبگیر) آینده و نه ابداً سکون و رکودی که به عقب بازگردد. بنابراین شگفت نیست که منجیان اساطیری، غالباً کودک – خدایانند.

وقتی مسیحیت نخستین بار اعلام داشت که رو به سوی آینده داشتن، اصلی است مایه ی نجات و رستگاری نوع بشر، این سخن، دارای معنای روان شناختی عمیقی بود. هیچ چیز را در گذشته تغییر نمی توان داد و چیزهای بس اندکی را در زمان حال دگرگون می توان کرد؛ برعکس آینده متعلق به ماست و قابل برای درک و احتمال برترین تنشهای قدرت حیات. دوران کوتاهی که جوانسالی نام دارد، آن ماست، و باقی زندگی، متعلق به فرزندانمان.

پی نوشت ها

۱٫ C.G.Hung. L”Ame et la vie, Paris, 1963, p. 357-387.

گزینه ای از نوشته های ک. گ. یونگ (م.).

۲٫ فیلسوف ایتالیایی که به اتهام الحاد زنده سوز شد (۱۵۴۸-۱۶۰۰) (م.).

۳٫ ظاهراً اشاره به تعصب پولس در یهودیت، پیش از گرویدن به دین مسیح و شکنجه کردن وی مسیحیان را و بعداً، به هنگام تبلیغ نصرانیت، نزاع وی که بیگانه می خواندنش، با پطرس، بر سر چگونگی انتشار دین نو است. ضمناً پولس در لغت به معنی کوچک است، و نام اصلیش در زبان عبرانی، شاؤل بوده است (م.).

۴٫ ترجمه ی دیگری از این بند در آمده است (م.).

۵٫ ترجمه ی دیگری از این بند درآمده است (م.).

۶٫ ترجمه ی دیگری از این بند درآمده است (م.).

۷٫ ترجمه ی دیگری از این بند درآمده است (م.)

۸٫ ترجمه ی دیگری از این بند درآمده است (م.)

منبع مقاله :

گوستاو یونگ، کارل؛ (۱۳۹۱)، جهان نگری، ترجمه: جلال ستاری، تهران: انتشارات توس، چاپ دوم

 


منبع: وب سایت rasekhoon.net

 

 

توجه : این مقاله توسط سیستم نرم افزاری واحد های وب سایت گردآوری شده است و محمد مکری زنجان ادعای مالکیت این محتوا را نداشته و صرفاً جهت ارتقای سواد عمومی منتشر گردیده است .محمد مکری زنجان یک وب سایت عمومی اطلاع رسانی میباشد. در صورتی که تولید کننده اصلی این محتوا میباشید و مایل نیستید در وب سایت محمد مکری زنجان این مطلب در دسترس عموم قرار گیرد لطفا از لینک ‘ ارسال گزارش ‘ زیر نسبت به ارسال درخواست خود اقدام فرمایید .
ارسال گزارش

  

اشتراک در شبکه اجتماعی

گوگل پلاس فیسبوک تویتر لینکدین دیگ کلوب فیسنما